Vanuit bed overeind komen, even naar de keuken lopen, en dan ineens een licht gevoel in je hoofd. Soms trekt het binnen een paar tellen weg. Soms moet je echt even gaan zitten. Duizelig bij opstaan komt vaak door een korte daling van de bloeddruk. Artsen noemen dat orthostatische hypotensie.
Deze klacht is meestal van korte duur. Vaak verdwijnen de verschijnselen binnen een paar minuten, zeker als je weer gaat zitten of liggen. Toch is het goed om te weten waardoor het kan komen, wanneer je aan de bel moet trekken en wat je zelf kunt doen om het te voorkomen.
Hoe ontstaat duizeligheid bij opstaan?
Als je opstaat vanuit bed of vanuit een stoel, moet je lichaam zich snel aanpassen aan die nieuwe houding. Gebeurt dat niet vlot genoeg, dan kan je bloeddruk tijdelijk dalen. Daardoor krijgt je hoofd heel even minder doorbloeding, en dat kan een licht, draaierig of wankel gevoel geven.
Bij orthostatische hypotensie gaat het dus om duizeligheid door een tijdelijke bloeddrukdaling na opstaan. Dat gebeurt vooral bij overeind komen vanuit liggen of zitten.
De klachten duren meestal kort. Vaak zakt het gevoel weer als je stil blijft staan, gaat zitten of even gaat liggen.
Waardoor kun je snel duizelig worden bij opstaan?
Een paar oorzaken komen vaak terug.
Snel opstaan is een bekende. Je lichaam heeft dan weinig tijd om zich aan te passen aan de houdingsverandering.
Ook medicijnen kunnen een rol spelen, vooral bloeddrukverlagers en kalmeringsmiddelen. De huisarts kijkt daarom vaak goed naar je medicatie als je hier geregeld last van hebt.
Verder komt deze klacht vaker voor op hogere leeftijd. Bij mensen boven de 75 jaar is het een veelvoorkomende reden om de huisarts te bezoeken.
Te weinig drinken kan het probleem ook uitlokken. Als je minder vocht binnenkrijgt, heeft dat invloed op de bloeddruk. Langdurige bedrust en weinig beweging spelen eveneens mee.
Er zijn daarnaast minder vaak voorkomende, maar wel relevante oorzaken of situaties. Denk aan diabetes, Parkinson en aandoeningen van het zenuwstelsel. Sommige mensen krijgen juist klachten na het eten, omdat er dan meer bloed naar de darmen gaat. Ook na lichamelijke inspanning, bij warmte, na plassen of door alcoholgebruik kan duizeligheid bij opstaan eerder optreden.
Bij jonge, tengere mensen in de puberteit kan een vorm voorkomen die initiële orthostatische hypotensie wordt genoemd.
Wie heeft meer kans op deze klachten?
De kans neemt toe met de leeftijd. In een Ierse populatie kwam orthostatische hypotensie voor bij 6,9% van de mensen van 50 jaar en ouder, oplopend tot 18,5% bij 80-plussers.
Ook bepaalde risicofactoren vergroten de kans, zoals hoge bloeddruk, diabetes, Parkinson, medicatiegebruik, verminderde vochtinname, langdurige bedrust, aandoeningen van het zenuwstelsel, warmte en alcohol.
Bij geriatrische patiënten met onbegrepen vallen of wegraking bleek 56% orthostatische hypotensie te hebben. Dat laat zien dat deze tijdelijke bloeddrukdaling een belangrijke rol kan spelen bij vallen of bijna flauwvallen.
Hoe voelt het meestal?
Mensen beschrijven het vaak als een licht gevoel in het hoofd, een zweverig moment of het idee dat ze even weg kunnen vallen. De klachten ontstaan rond het opstaan en duren meestal één of enkele minuten.
Wie het gevoel heeft bijna flauw te vallen, doet er goed aan meteen te gaan zitten of liggen. Daarmee voorkom je eerder een val.
Wanneer moet je direct hulp inschakelen?
Bel direct 112 of de huisartsenpost als duizeligheid samengaat met een van deze verschijnselen:
- dubbelzien, moeilijk praten of geen kracht in een arm of been
- opeens moeilijk lopen, of geen kracht of gevoel in een arm of been
- opeens minder kunnen horen
- opeens erge hoofdpijn of nekpijn
- na een flinke val of een klap op het hoofd
- als je bent gevallen of flauwgevallen
- hoofdpijn, misselijk zijn en sloomheid na lang in een afgesloten ruimte
- mogelijke lage bloedsuiker bij diabetes
- plotselinge duizeligheid met neurologische verschijnselen
- plotselinge duizeligheid met acuut gehoorverlies
- vallen of in elkaar zakken, waarbij een hartoorzaak mogelijk is
Wanneer neem je binnen een paar dagen contact op met de huisarts?
Maak binnen 1 tot 2 dagen een afspraak als een van deze situaties op jou past:
- je bent opeens duizelig en 65 jaar of ouder
- je hebt een verhoogde kans op hart- en vaatziekten, bijvoorbeeld door diabetes
- je hebt eerder een beroerte of hart- en vaatziekte gehad
- je gebruikt bloedverdunners
- je hart klopt heel snel, ook in rust
- je merkt opeens een onregelmatige hartslag
- je hebt veel last bij dagelijkse activiteiten
- de klachten worden erger
- er komen andere klachten bij
Heb je zelden last en duurt het maar kort, dan is er meestal niets ernstigs aan de hand. Toch blijft het verstandig om alert te zijn als de klachten veranderen of vaker terugkomen.
Wat kun je zelf doen om het te voorkomen?
Vaak begint het met kleine, praktische aanpassingen.
Sta rustig op vanuit bed of stoel. Geef je lichaam even de tijd. Dat is een van de simpelste manieren om klachten te verminderen.
Voldoende drinken helpt ook. Een richtlijn die genoemd wordt is 2 tot 2,5 liter per dag. Daarnaast kan voldoende zoutinname helpen, met een streefwaarde van 10 gram natriumchloride per dag. Bespreek extra zout liever eerst met je huisarts, zeker als je hoge bloeddruk, hartfalen of nierproblemen hebt.
Probeer lang stilstaan te vermijden. Benauwde ruimtes en warmte kunnen de klachten uitlokken, dus ook hete douches en warme baden kun je beter vermijden als je merkt dat je daar gevoelig voor bent.
Regelmatig eten en kleinere maaltijden kunnen helpen, zeker als je merkt dat je juist na het eten duizelig wordt. Bij klachten na de maaltijd kan het helpen om snel 300 tot 500 cc ijskoud water te drinken.
Alcohol kun je beter vermijden als je hier gevoelig voor bent.
Sommige mensen hebben baat bij het aanspannen van de buik- en beenspieren bij het opstaan. Dat worden ook wel contra-manoeuvres genoemd. Ook het hoofdeinde van het bed iets verhogen, meer dan 5 graden, kan helpen.
Bij aanhoudende klachten kunnen therapeutische elastische kousen tot aan de liezen, drukklasse 3, en een buikband worden ingezet. Soms wordt ook zwachtelen van de benen gebruikt.
Voel je dat je bijna flauwvalt, ga dan direct zitten of liggen.
Evenwichtsoefeningen kunnen nuttig zijn, eventueel met hulp van een fysiotherapeut of oefentherapeut. Ook beter leren omgaan met stress wordt als maatregel genoemd.
Wat doet de huisarts?
De huisarts begint meestal met vragen over je klachten en je medicatie. Daarna volgt lichamelijk onderzoek, waarbij onder andere pols en bloeddruk worden gemeten.
Om orthostatische hypotensie vast te stellen, kan de bloeddruk worden gemeten na 5 minuten liggen en daarna staand, elke minuut opnieuw. Een daling van de bovendruk met meer dan 20 mmHg of van de onderdruk met meer dan 10 mmHg kan passen bij deze diagnose.
Daarnaast kijkt de huisarts of medicijnen aangepast kunnen worden en krijg je vaak leefstijladviezen.
Bij ouderen met een licht gevoel in het hoofd of met risicofactoren voor hart- en vaatziekten kan laagdrempelig een ECG worden gedaan. Als er aanwijzingen zijn voor hartritmestoornissen, kan langere ritmemonitoring volgen.
Bij ernstige of aanhoudende klachten, of als er twijfel is over de oorzaak, kan overleg met of verwijzing naar een specialist volgen.
Hoe zit het met bloeddrukmedicatie?
Bij duizeligheid na opstaan wordt vaak meteen gedacht aan bloeddrukverlagers. Dat verband is minder simpel dan het lijkt.
Er zijn aanwijzingen dat mensen die antihypertensiva gebruiken meer risico lopen. Tegelijk is het bewijs dat deze middelen orthostatische hypotensie veroorzaken beperkt. Goed behandelde hoge bloeddruk gaat juist minder vaak samen met deze klacht. Ook gaf stoppen met antihypertensiva bij orthostatische hypotensie geen duidelijke verandering.
Pas daarom nooit zelf je medicijnen aan. Bespreek dit altijd met je huisarts.
FAQ
Is duizelig bij opstaan gevaarlijk?
Meestal duurt het kort en zakt het snel als je gaat zitten of liggen. Het is wel belangrijk om direct hulp te zoeken bij uitvalsverschijnselen, acuut gehoorverlies, een val, flauwvallen of heftige hoofdpijn of nekpijn.
Hoe lang duurt orthostatische hypotensie?
De klachten duren meestal één of enkele minuten. Vaak verdwijnen ze snel na gaan zitten of liggen.
Wat helpt direct als ik duizelig word na opstaan?
Ga meteen zitten of liggen als je het gevoel hebt dat je bijna flauwvalt. Rustig opstaan, voldoende drinken en je buik- en beenspieren aanspannen bij het opstaan kunnen helpen om klachten te beperken.
Waarom ben ik vooral duizelig na het eten?
Na een maaltijd kan meer bloed naar de darmen gaan. Daardoor kunnen klachten eerder ontstaan. Regelmatig eten, kleinere maaltijden en bij klachten snel 300 tot 500 cc ijskoud water drinken kunnen helpen.
Wanneer ga ik met duizeligheid bij opstaan naar de huisarts?
Maak binnen 1 tot 2 dagen een afspraak als je opeens duizelig bent en 65 jaar of ouder, als je diabetes hebt, eerder een beroerte of hart- en vaatziekte had, bloedverdunners gebruikt, hartkloppingen hebt of als de klachten erger worden.
Kan ik zelf iets doen om het te voorkomen?
Ja. Rustig opstaan, genoeg drinken, voldoende zout gebruiken, lang staan vermijden, alcohol laten staan, warmte vermijden en zo nodig steunkousen of een buikband gebruiken zijn maatregelen die kunnen helpen.
Dit artikel is informatief en vervangt geen medisch advies. Bij aanhoudende klachten of twijfel: raadpleeg je huisarts.
