Tegen de avond begint het. Je ligt eindelijk stil, en juist dan ontstaat een vervelend, kriebelig of onrustig gevoel in je benen. De drang om te bewegen wordt sterker, slapen lukt minder goed en echt ontspannen voelt lastig. Dat patroon past bij onrustige benen, ook wel Restless Legs Syndrome of de ziekte van Willis-Ekbom genoemd.
Deze klacht komt veel voor. Ongeveer 1 op de 20 mensen heeft er last van. In de algemene bevolking gaat het om 4 tot 10 procent. Het komt vaker voor bij vrouwen en vaker op oudere leeftijd. Ook kinderen kunnen ermee te maken krijgen.
Wat zijn onrustige benen precies?
Bij onrustige benen heb je een onaangenaam gevoel in de benen, samen met een sterke drang om ze te bewegen. De klachten zijn vooral aanwezig in rust en worden meestal erger in de avond en nacht.
Typisch is dat bewegen tijdelijk verlichting geeft. Even lopen, de benen strekken of schudden kan helpen. Zodra je weer stilzit of gaat liggen, kunnen de klachten terugkomen.
Het kan op elke leeftijd beginnen, vaak rond 20 of 40 jaar. Meestal is het een chronische klacht die langzaam kan verergeren, al zijn er ook periodes met minder last.
Hoe herken je dit patroon?
De klacht valt vaak op in rustige momenten. Bijvoorbeeld als je op de bank zit, in bed ligt of lang stil moet zitten. Juist dan ontstaat onrust in de benen. Veel mensen vinden het moeilijk om precies te omschrijven wat ze voelen. Het gaat meestal om een vervelend gevoel dat aanzet tot bewegen.
Kenmerkend zijn deze punten:
- een drang om de benen te bewegen
- klachten vooral in rust
- meer last in de avond of nacht
- tijdelijke verlichting door bewegen
Onrustige benen kunnen een duidelijke invloed hebben op slaap en kwaliteit van leven. Slaapproblemen komen bij mensen met deze aandoening 2,5 keer vaker voor. Bij 80 tot 90 procent komen ook Periodic Limb Movements in Sleep voor, afgekort PLMS. Dat zijn herhaalde beenbewegingen tijdens de slaap.
Waardoor kunnen onrustige benen ontstaan?
Bij de meeste mensen is er geen duidelijke oorzaak aan te wijzen. Dat heet ook wel primair of idiopathisch.
Daarnaast zijn er een aantal bekende oorzaken en situaties die ermee samenhangen. Erfelijkheid speelt bij een deel van de mensen mee, vooral als de klachten al voor het 45e levensjaar beginnen. IJzertekort kan een rol spelen, net als ijzergebreksanemie. Ook tijdens de zwangerschap kunnen deze klachten ontstaan. Dan verdwijnen ze vaak weer na de bevalling.
Verder kunnen onrustige benen voorkomen bij nierfunctiestoornissen of nierfalen. Minder vaak spelen schildklierproblemen, de ziekte van Parkinson, diabetes mellitus of polyneuropathie mee. Ook sommige medicijnen kunnen klachten uitlokken of verergeren, waaronder antidepressiva en antipsychotica.
Er zijn ook factoren die de kans op klachten vergroten of ze kunnen versterken, zoals roken, alcohol, koffie, overgewicht en weinig bewegen.
Waarom zijn de klachten vaak erger in de avond?
Veel mensen merken dat het overdag nog wel gaat, maar dat de onrust toeneemt zodra ze willen uitrusten. Dat past bij dit klachtenbeeld. Deze klachten zijn typisch erger in de avond en nacht, juist op momenten van rust.
Daardoor ontstaat makkelijk een vicieuze cirkel. Je wilt slapen, maar je benen voelen onrustig. Je gaat bewegen voor verlichting, wordt daardoor weer alerter en valt lastiger in slaap. Dat kan flink doorwerken in hoe je je overdag voelt.
Wat helpt echt bij onrustige benen?
De eerste stap bestaat meestal uit praktische maatregelen zonder medicijnen. Die adviezen zijn voor veel mensen het begin van de aanpak.
Wat je zelf kunt doen:
- stop met roken
- gebruik geen of minder koffie en andere cafeïne, vooral in de avond
- drink geen of minder alcohol, vooral in de avond
- zorg voor voldoende, matige beweging overdag
- sport niet intensief vlak voor het slapen
- houd vaste slaap- en waaktijden aan
- neem in de avond tijd om tot rust te komen en vermijd stress
- probeer een warm bad of een warmtepakket op de benen
- strek, schud of masseer je benen, of ga even lopen als de klachten opkomen
- zoek afleiding, bijvoorbeeld met lezen of puzzelen
Vooral dat laatste wordt vaak onderschat. Aandacht richten op iets anders kan helpen om minder met het gevoel in de benen bezig te zijn.
Wanneer heeft zelfzorg zin, en wanneer niet meer?
Milde, incidentele klachten zijn meestal niet gevaarlijk. In zo’n situatie is het logisch om eerst zelfzorgadviezen te proberen.
Blijven de klachten terugkomen, verstoren ze je slaap of heb je er na maanden nog veel last van, dan is het verstandig om contact op te nemen met de huisarts. Zeker als je merkt dat de onrust je dagelijks functioneren beïnvloedt.
Veel mensen denken dat er niets aan te doen is. Dat klopt niet helemaal. De behandeling begint vaak simpel, maar er zijn wel degelijk vervolgstappen mogelijk als de klachten aanhouden.
Wat kan de huisarts voor je doen?
De huisarts stelt de diagnose meestal op basis van je klachten en het patroon waarin ze optreden. Een gesprek is daarbij vaak het belangrijkste.
Daarnaast kan de huisarts bloedonderzoek doen, bijvoorbeeld om te kijken naar ijzertekort. Als er een onderliggende oorzaak meespeelt, zoals ijzergebrek, dan wordt die behandeld.
Soms is extra onderzoek nodig, bijvoorbeeld slaaponderzoek als er een vermoeden is van PLMD. Bij ernstige of aanhoudende klachten kan de huisarts een neuroloog raadplegen of je doorverwijzen.
Als de klachten ernstig zijn of veel slaapproblemen geven, kan medicatie worden overwogen. Middelen die gebruikt worden zijn gabapentine, pregabaline, pramipexol, ropinirol en levodopa. Medicatie geneest de aandoening niet, maar kan de klachten wel verminderen.
Bij langdurig gebruik van dopamine-agonisten kan augmentatie optreden. Dat betekent dat de klachten juist kunnen verergeren.
Hoe zit het met ijzer, vitamines en andere middelen?
IJzersuppletie kan een rol hebben als er echt sprake is van ijzertekort. Zonder ijzergebrek wordt ijzerbehandeling niet geadviseerd bij deze klacht.
Bij kinderen kan vitamine D worden gegeven als er een tekort is.
Een andere belangrijke misvatting gaat over hydrokinine. Dat middel is niet effectief bij onrustige benen, ook al wordt het soms nog voorgeschreven.
Onrustige benen tijdens de zwangerschap
Tijdens de zwangerschap komen deze klachten vaker voor. In tweedelijnspopulaties wordt een frequentie van 10 tot 30 procent genoemd. Het geruststellende is dat de klachten vaak verdwijnen na de bevalling.
Juist in deze periode is het belangrijk om samen met een arts te kijken wat passend is, zeker als je slecht slaapt of veel hinder ervaart.
Wanneer naar de huisarts?
Neem contact op met de huisarts als je veel last houdt, als je slaap eronder lijdt of als de klachten na maanden zelfzorg niet verbeteren.
Ook als je medicijnen gebruikt die mogelijk invloed hebben, of als er aanwijzingen zijn voor een onderliggende oorzaak zoals ijzertekort, is beoordeling zinvol.
Bel dezelfde dag de huisarts of huisartsenpost als de klachten plotseling duidelijk anders zijn dan anders, als je ook krachtsverlies, gevoelsverlies, hevige pijn, zwelling of roodheid van een been krijgt, of als je benauwd wordt of pijn op de borst hebt.
FAQ
Zijn onrustige benen gevaarlijk?
Deze klachten zijn meestal niet gevaarlijk. Bij milde, incidentele klachten kun je eerst zelfzorgadviezen proberen.
Waarom heb ik vooral in bed last van onrustige benen?
Dat komt doordat de klachten vooral optreden in rust en vaak erger worden in de avond en nacht. In bed merk je ze daarom vaak het sterkst.
Helpt bewegen echt bij rusteloze benen?
Ja, bewegen geeft vaak tijdelijk verlichting. Even lopen, strekken, schudden of masseren kan helpen als de onrust opkomt.
Kan ijzer helpen bij onrustige benen?
Dat kan als er sprake is van ijzertekort. Zonder ijzergebrek wordt ijzerbehandeling hiervoor niet geadviseerd.
Gaan onrustige benen vanzelf over?
Dat verschilt. Meestal is het een chronische klacht die langzaam kan verergeren, met periodes waarin het minder is. Tijdens de zwangerschap verdwijnen de klachten vaak na de bevalling.
Welke medicijnen kunnen helpen?
Bij ernstige klachten of slaapproblemen kan een arts medicijnen overwegen, zoals gabapentine, pregabaline, pramipexol, ropinirol of levodopa. Deze middelen genezen de aandoening niet, maar kunnen de klachten verminderen.
Dit artikel is informatief en vervangt geen medisch advies. Bij aanhoudende klachten of twijfel: raadpleeg je huisarts.
